Ceza hukuku

Çağrıya uymak zorunludur; gelmeyen şüpheli hakkında zorla getirme kararı verilebilir (CMK m. 145, 146). Ama ifadeye avukatla gitme hakkınız var ve bu hak engellenemez, kısıtlanamaz (CMK m. 149). İfade alınmadan önce size yüklenen suç anlatılır ve haklarınız hatırlatılır; bunların başında susma hakkı gelir (CMK m. 147). Müdafi bulunmadan kollukta alınan ifade, hâkim ya da mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148/4).

Müdafi dosyayı inceleyebilir; soruşturmanın amacı tehlikeye düşecekse bazı suçlarda bu hak kısıtlanabilir, ama şüphelinin ifadesini içeren tutanaklar ve bilirkişi raporları kısıtlamanın dışındadır (CMK m. 153). İfadeden önce dosyada ne olduğunu bilmek, ne söyleneceğini belirler.

Kararı öğrenmeden itibaren iki hafta içinde, kararı veren hâkimliğe verilecek dilekçeyle. Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrol kararlarına yapılan itirazı, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK m. 268). İtirazda kuvvetli şüphenin somut delillerle gösterilip gösterilmediği, tutuklama nedeninin olayda gerçekten bulunup bulunmadığı ve adli kontrolün neden yetersiz sayıldığı tartışılır (CMK m. 100, 101).

İtiraz reddedilse de serbest bırakılma her aşamada yeniden istenebilir (CMK m. 104). Tutukluluk süresi de sınırlıdır: ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde en çok bir yıl, zorunlu hâllerde altı ay uzatılarak; ağır ceza işlerinde iki yıl, uzatmalarla en çok üç yıl (terör suçları ile devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlarda beş yıl). Soruşturma evresinde ise tutukluluk, ağır ceza işlerinde bir yılı, diğer işlerde altı ayı kural olarak geçemez (CMK m. 102).

Mahkeme, iki yıl ya da daha az hapis veya adli para cezasına hükmettiğinde bu hükmün sanık hakkında hukuki sonuç doğurmamasına karar verebilir. Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olması, yeniden suç işlemeyeceği kanaati ve suçla verilen zararın tamamen giderilmesi gerekir; zarar hemen giderilemiyorsa denetim süresince aylık taksitlerle ödenmesi şartıyla da karar verilebilir. Denetim süresi beş yıldır ve bu sürede kasıtlı bir suç için ikinci kez HAGB verilemez. Süre sorunsuz geçerse dava düşer; kasten yeni bir suç işlenir ya da yükümlülüklere uyulmazsa hüküm açıklanır (CMK m. 231).

Temmuz 2026'daki değişiklikle madde yeniden yazıldı: HAGB için artık sanığın kabulü aranmıyor. 2024'ten beri HAGB kararına karşı itiraz değil istinaf yoluna gidiliyor.

Erteleme: iki yıla kadar (fiil sırasında 18 yaşından küçük ya da 65 yaşından büyükse üç yıla kadar) hapis cezası ertelenebilir; bir ila üç yıl denetim süresi belirlenir. Daha önce kasıtlı suçtan üç aydan fazla hapis cezası almamış olmak gerekir (TCK m. 51). Mahkûmiyet hükmü kurulmuş ve açıklanmıştır.

Seçenek yaptırım: kısa süreli hapis cezası adli para cezasına ya da başka bir yaptırıma çevrilir (TCK m. 50). Bu da bir mahkûmiyettir.

HAGB: hüküm kurulur ama açıklanmaz; denetim süresi sorunsuz geçerse dava düşer (CMK m. 231). Açıklanması geri bırakılan hükümdeki hapis cezası ayrıca ertelenemez ve seçenek yaptırıma çevrilemez. Hangisinin daha lehe olduğu, kişinin geçmişine ve ileride doğabilecek sonuçlara göre değişir.

Kanuna aykırı yakalama, gözaltı ve tutuklama ile kanuna uygun tutuklanıp sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına ya da beraatine karar verilme gibi hâllerde tazminat istenebilir (CMK m. 141). Süre, kararın kesinleştiğinin size tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeden itibaren bir yıldır.

Başvuru kural olarak oturduğunuz yerdeki ağır ceza mahkemesine yapılır. 2024'teki değişiklikle, kanuna uygun tutuklama sonrası kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilmesi gibi bazı hâllerde istem Adalet Bakanlığı bünyesindeki Tazminat Komisyonuna gider; mahkemeye yapılmışsa komisyona gönderilir (CMK m. 142).

Soruşturulması şikâyete bağlı suçlarda, fiili ve failin kim olduğunu öğrendiğiniz günden itibaren altı ay. Bu süre zamanaşımını aşamaz; hakaret suçunda ise 2024'teki değişiklikle şikâyet, her hâlde fiilden itibaren iki yıl içinde yapılmalıdır (TCK m. 73).

Şikâyete bağlı olmayan suçlarda şikâyet süresi yoktur; savcılık suçu öğrendiği anda resen soruşturur. Sınır dava zamanaşımıdır: cezanın ağırlığına göre en az sekiz yıl (TCK m. 66). Yine de delil kaybolmadan, özellikle kamera kayıtları silinmeden başvurmak gerekir.

Yalnız şikâyete bağlı suçlarda. Bu suçlarda vazgeçme davayı düşürür; hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme cezanın infazını engellemez. Vazgeçme, onu kabul etmeyen sanığı etkilemez (TCK m. 73).

Vazgeçerken şahsi haklarınızdan da vazgeçtiğinizi ayrıca açıklarsanız, aynı olay için hukuk mahkemesinde tazminat davası da açamazsınız. Uzlaşmayla para ya da başka bir edim karşılığında vazgeçiliyorsa bu ayrım metinde açıkça yazılmalıdır.

Şikâyete bağlı suçlar ile kasten yaralamanın bir kısmı, taksirle yaralama, tehdidin basit hâli, konut dokunulmazlığının ihlali, hırsızlık, güveni kötüye kullanmanın basit hâli ve dolandırıcılık gibi kanunda sayılan suçlarda dava açılmadan önce uzlaştırma denenir (CMK m. 253). Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve ısrarlı takip, şikâyete bağlı olsa bile kapsam dışıdır.

Uzlaşma gerçekleşir ve edim hemen yerine getirilirse dava düşer; edim ileri tarihe bırakılır ya da taksite bağlanırsa durma kararı verilir ve edim yerine getirilmezse yargılamaya devam edilir (CMK m. 254). Bu yüzden teklif, yalnız tutarına göre değil ödeme takvimine ve şahsi hakların akıbetine göre de değerlendirilmelidir.

Kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde, ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edilir. Dilekçede kamu davasının açılmasını gerektiren olaylar ve deliller gösterilmelidir. Hâkimlik itirazı yerinde bulursa savcı iddianame düzenlemek zorundadır; reddederse aynı fiil için dava ancak yeni delil çıkarsa açılabilir (CMK m. 173).

Kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararına da aynı yolla itiraz edilir (CMK m. 171).

Katılma, mağduru davanın tarafı yapar: katılan, delil toplanmasını ve tanıkların çağrılmasını isteyebilir, beraat ya da düşük bir ceza kararına karşı kanun yoluna başvurabilir (CMK m. 234). Katılma ilk derece mahkemesinde hüküm verilinceye kadar istenebilir; kanun yolu aşamasında artık istenemez (CMK m. 237).

Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı kasten yaralama, işkence ve eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda vekili olmayan mağdura istemi hâlinde baro tarafından avukat görevlendirilir (CMK m. 234).