Sözleşmeler

Kural olarak hayır: kanun aksini öngörmedikçe sözleşmelerin geçerliliği hiçbir şekle bağlı değildir. Kanun bir şekil öngörmüşse bu, kural olarak geçerlilik şeklidir ve şekle uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz (TBK m. 12). Kefalet ve yetki sözleşmesi bu türdendir.

Şekil şartı olmayan sözleşmelerde de yazılı metin, uyuşmazlık çıktığında neyin kararlaştırıldığını ispat etmenin en sağlam yoludur.

Her zaman değil. Düzenleyenin çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak üzere önceden ve tek başına hazırladığı maddeler genel işlem koşuludur (TBK m. 20). Bu koşulların aleyhinize olanları ancak sözleşme yapılırken varlıklarından açıkça haberdar edildiyseniz, içeriklerini öğrenme imkânınız olduysa ve onları kabul ettiyseniz bağlayıcıdır; aksi hâlde yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı koşullar da yazılmamış sayılır (TBK m. 21).

Düzenleyene sözleşmeyi tek yanlı olarak sizin aleyhinize değiştirme yetkisi veren kayıtlar da yazılmamış sayılır (TBK m. 24). Metne “her madde tartışılarak kabul edilmiştir” diye bir cümle konması, bu maddeleri tek başına genel işlem koşulu olmaktan çıkarmaz (TBK m. 20/3).

Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirler; hâkim aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir (TBK m. 182). Ancak borçlu tacirse, cezanın aşırı olduğu gerekçesiyle indirim isteyemez (TTK m. 22). Şirketler arasındaki sözleşmede yazılan rakam, çoğu zaman ödenecek rakamdır.

Ceza, borcun hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa alacaklı kural olarak ya borcun ya da cezanın ifasını ister. Ceza, borcun belirlenen zamanda ya da yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa ikisi birlikte istenebilir; ancak alacaklı geç yapılan ifayı çekincesiz kabul ederse cezayı isteme hakkını kaybeder (TBK m. 179). Gecikme cezası öngören bir sözleşmede geç gelen teslimi kabul ederken çekince yazılı olarak konmalıdır.

Bir kaydın cezai şart sayılıp sayılmayacağı da uyuşmazlık konusu olabilir. Bir örnek: Cezai şart istiyorsanız adını koyun.

Yalnız tacirler ya da kamu tüzel kişileri arasında. Yetki sözleşmesi yazılı olmalı, uyuşmazlığın doğduğu hukuki ilişki belirli ya da belirlenebilir olmalı ve yetkili mahkeme gösterilmelidir. Aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnız sözleşmede gösterilen mahkemede açılır. Kesin yetki hâllerinde ve tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği konularda yetki sözleşmesi yapılamaz (HMK m. 17, 18).

Bu yüzden tacir olmayan bir kişiyle yapılan sözleşmeye konan “uyuşmazlıklarda Denizli mahkemeleri yetkilidir” kaydı mahkemeyi bağlamaz.

Kefalet sözleşmesi yazılı yapılmalı ve kefilin sorumlu olacağı azami miktar ile kefalet tarihi belirtilmelidir. Kefil, azami miktarı, kefalet tarihini ve müteselsil kefilse bu sıfatı sözleşmeye kendi el yazısıyla yazmalıdır. Sonradan yapılan ve kefilin sorumluluğunu artıran değişiklikler de aynı şekle bağlıdır (TBK m. 583).

Evli kişi, eşinin yazılı rızasıyla kefil olabilir; rıza en geç sözleşmenin kurulduğu anda verilmiş olmalıdır. Ticaret siciline kayıtlı işletmenin sahibinin ya da şirketin ortağı veya yöneticisinin işletme ya da şirketle ilgili verdiği kefalette eşin rızası aranmaz (TBK m. 584). Bu şartlardan biri eksikse kefalet geçersizdir ve alacaklı güvencesiz kalır.

Önce temerrüt: ifa günü belirlenmişse bu günün geçmesiyle, belirlenmemişse ihtarla (TBK m. 117). Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde karşı tarafa ifa için uygun bir süre verilir (TBK m. 123). Bu süre içinde de ifa edilmezse üç yol vardır: borcun ifasını ve gecikme tazminatını istemek; ifadan vazgeçtiğinizi hemen bildirip ifa edilmemesinden doğan zararı istemek; ya da sözleşmeden dönüp verdiklerinizi geri istemek (TBK m. 125).

Hangi yolu seçeceğinize ihtarı göndermeden önce karar vermek gerekir, çünkü ihtarın içeriği bu seçime göre yazılır. Para alacağında, ticari davadan önce arabulucuya başvurulur (TTK m. 5/A) ya da doğrudan icra takibi başlatılır.

Belirli şartlarla evet. Sözleşme yapılırken öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkmış, dengeyi borçludan ifanın istenmesi dürüstlük kuralına aykırı düşecek kadar onun aleyhine bozmuşsa borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir; bu mümkün değilse sözleşmeden dönebilir. Kira ya da tedarik gibi sürekli sözleşmelerde dönme yerine fesih söz konusu olur. Hüküm yabancı para borçlarında da uygulanır (TBK m. 138).

Bunun için borcun henüz ifa edilmemiş olması ya da ifa edilirken bu haklar saklı tutulmuş olması gerekir. Ağırlaşmış koşullarda ödemeye devam ediyorsanız, her ödemede çekincenizi yazılı olarak bildirin.

Malı teslim alınca işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirmeli ve ayıbı uygun bir süre içinde satıcıya bildirmelisiniz; bildirmezseniz malı kabul etmiş sayılırsınız. Olağan bir incelemeyle görülemeyecek bir ayıp sonradan ortaya çıkarsa hemen bildirilmelidir (TBK m. 223). Tacirler arasındaki satışta süreler çok daha kısadır: açık ayıp iki gün içinde, açık olmayan ayıp teslimden itibaren sekiz gün içinde incelenip bildirilmelidir (TTK m. 23/1-c).

Bildirimden sonra dört seçimlik hak vardır: sözleşmeden dönmek, bedelde indirim istemek, ücretsiz onarım istemek ya da ayıpsız bir benzeriyle değiştirilmesini istemek; tazminat hakkı ayrıca saklıdır (TBK m. 227). Dava, malın devrinden itibaren iki yılda zamanaşımına uğrar; satıcı ağır kusurluysa bu süreden yararlanamaz (TBK m. 231).

Tüketici satışında aynı dört hak vardır ve satıcı, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getirmek zorundadır. Onarım ya da değişim talebi otuz iş günü içinde, konutta altmış iş günü içinde karşılanmalıdır (6502 s. K. m. 11). Zamanaşımı teslimden itibaren iki yıl, konutta beş yıldır; ayıp ağır kusur ya da hileyle gizlenmişse zamanaşımı uygulanmaz (6502 s. K. m. 12).

Önce çekin süresinde ibraz edildiğini ve bankanın çeke düştüğü şerhte ibraz tarihinin yazılı olduğunu kontrol edin. İbraz süresi, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar; çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir aydır (TTK m. 796). Yargıtay'a göre ibraz tarihi bulunmayan banka şerhi taşıyan çek kambiyo senedi niteliğinde değildir ve icra mahkemesi bunu kendiliğinden gözeterek takibi iptal eder (Yargıtay 12. HD 2024/7546 E., 2025/1067 K.).

Süresinde ibraz edilmiş çekte düzenleyene ve cirantalara başvurma hakkı, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar (TTK m. 814). Takip kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla yapılır. Ayrıntısı: Kasada bekleyen çek alacak değildir.

Ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün. Bu süre içinde icra mahkemesine başvurmanız gereken üç ayrı durum vardır: senet kambiyo senedi niteliğinde değilse şikâyet, senetteki imza size ait değilse imzaya itiraz, borçlu değilseniz, borcu ödediyseniz, size süre verildiyse, alacak zamanaşımına uğradıysa ya da icra dairesi yetkisizse borca itiraz. Ödeme süresi on gündür; itirazınız icra mahkemesince kabul edilmedikçe takip devam eder (İİK m. 168).

İmzasını haksız yere inkâr eden borçlu, alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir (İİK m. 168/4). Borca itiraz, satış dışındaki takip işlemlerini durdurmaz (İİK m. 169); haciz bu sırada da yapılabilir.

Mesafeli sözleşmelerde tüketici, on dört gün içinde gerekçe göstermeden ve cezai şart ödemeden cayabilir; cayma bildiriminin bu süre içinde satıcıya yöneltilmiş olması yeterlidir. Cayma hakkı konusunda gereği gibi bilgilendirilmediyseniz on dört günle bağlı değilsiniz; bu durumda süre, cayma süresinin bitiminden itibaren bir yıl sonra sona erer. Malın olağan kullanımından doğan değişikliklerden sorumlu değilsiniz (6502 s. K. m. 48/4). Bazı mal ve hizmetler yönetmelikte cayma hakkının dışında bırakılmıştır.

İade masrafına ve elektronik ürünlerde cayma hakkına ilişkin 2025 değişiklikleri 1 Ocak 2026'dan beri uygulanıyor. Ayrıntısı: İnternetten yapılan satışlarda elektronik ürünler için cayma hakkı ve iade masrafı.

Satıcıyla anlaşamazsanız, her yıl yeniden değerleme oranında artırılan parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvurmak zorunludur (6502 s. K. m. 68). Sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda tüketici mahkemesinde dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (6502 s. K. m. 73/A).

Konut ve çatılı işyeri kiralarında yenilenen dönemin kirasına ilişkin anlaşma, bir önceki kira yılında tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını geçmemek koşuluyla geçerlidir. Bu kural bir yıldan uzun süreli sözleşmelerde de uygulanır (TBK m. 344/1). Sözleşmeye daha yüksek bir artış oranı yazılmış olsa bile kiraya veren bu sınırın üzerinde bir artış isteyemez.

Konut kiralarında 2022'den itibaren uygulanan yüzde yirmi beş sınırı, 1 Temmuz 2024'e kadar yenilenen dönemler için geçerliydi ve sona erdi (TBK geçici m. 1, 2). Taraflar artışta anlaşamazsa kirayı, aynı sınırı aşmamak üzere ve kiralananın durumunu gözeterek hâkim belirler (TBK m. 344/2).

Sözleşme beş yıldan uzun süreliyse ya da beş yıldan sonra yenilenmişse, beş yılın sonunda ve sonra her beş yılda bir yeni kira yılının kirası, taraflar anlaşmış olsun ya da olmasın, hâkim tarafından belirlenir. Bu belirlemede tüketici fiyat endeksindeki değişim oranıyla birlikte kiralananın durumu ve emsal kira bedelleri de gözetilir (TBK m. 344/3). Emsallerin çok altında kalmış bir kira, ancak bu yolla emsale yaklaştırılabilir.

Dava her zaman açılabilir; önemli olan kararın hangi dönemden itibaren uygulanacağıdır. Dava yeni dönemin başlangıcından en az otuz gün önce açılmışsa ya da kiraya veren bu süre içinde kiracıya kiranın artırılacağını yazılı olarak bildirmiş ve davayı o yeni dönemin sonuna kadar açmışsa, mahkemenin belirlediği kira yeni dönemin başından itibaren kiracıyı bağlar. Sözleşmede kira artışına ilişkin bir hüküm varsa, yeni dönemin sonuna kadar açılan davada da aynı sonuç doğar (TBK m. 345).

Kira tespit davasından önce de arabulucuya başvurmak zorunludur (HUAK m. 18/B). Bu yüzden kiraya veren için en güvenli yol, yeni dönemden en az otuz gün önce kiracıya yazılı bildirim göndermek, ardından arabulucuya başvurup davayı o yeni dönemin sonuna kadar açmaktır.

Konut ve çatılı işyerinde kiraya veren, sözleşme süresi doldu diye kiracıyı çıkaramaz. Kiracı süre bitiminden en az on beş gün önce bildirimde bulunmadıkça sözleşme aynı koşullarla bir yıl uzar. Kiraya veren sebep göstermeden ancak on yıllık uzama süresinin sonunda, izleyen her uzama yılının bitiminden en az üç ay önce bildirimde bulunarak sözleşmeye son verebilir (TBK m. 347). Fesih bildirimi yazılı olmalıdır (TBK m. 348).

Bundan önce tahliye, kanunda sayılan sebeplerden birine dayanan ve süresinde açılan bir davayla mümkündür: kiraya verenin, eşinin, altsoyunun, üstsoyunun ya da bakmakla yükümlü olduğu kişilerin konut veya işyeri gereksinimi; kiralananın yeniden inşası ya da imarı için esaslı onarım, genişletme veya değişiklik gerekmesi ve bu işler sırasında kullanılmasının imkânsız olması (TBK m. 350); kiralananı sonradan edinen yeni malikin gereksinimi (TBK m. 351); yazılı tahliye taahhüdü, kira bedelinin ödenmemesi sebebiyle yapılmış iki haklı ihtar ve kiraya verenin sözleşme kurulurken bilmediği, kiracının ya da birlikte yaşadığı eşinin aynı ilçe veya belde sınırlarında oturmaya elverişli bir konutunun bulunması (TBK m. 352). Kirasını ödemeyen kiracıyla sözleşme ayrıca temerrüt sebebiyle feshedilebilir (TBK m. 315).

Bu davaların çoğu bir aylık süreye bağlıdır. Süre başlamadan açılan dava erken, süre geçtikten sonra açılan dava geç açılmış sayılır ve ikisi de reddedilir. Dava yoluyla tahliyeye ilişkin hükümler sözleşmeyle kiracı aleyhine değiştirilemez (TBK m. 354).

İki yol vardır. Birincisi, kiracıya yazılı olarak ödeme süresi verip bu sürede ödenmezse sözleşmeyi feshetmektir. Konut ve çatılı işyerinde bu süre en az otuz gündür ve bildirimin tebliğini izleyen gün işlemeye başlar (TBK m. 315). Tahliye istemli icra takibinde ödeme emri bu ihtarı ve süresinde ödenmezse icra mahkemesinden tahliye istenebileceğini de içerir; kiracı yedi gün içinde itiraz edebilir (İİK m. 269). İcra yoluyla tahliyede arabulucuya başvurmak gerekmez (HUAK m. 18/B-1-a).

İkincisi, iki haklı ihtara dayanan tahliye davasıdır. Bir yıl ve daha uzun süreli sözleşmede kiracı bir kira yılı içinde, bir yıldan kısa sözleşmede kira süresi içinde kirayı ödemediği için kendisine iki haklı yazılı ihtar yapılmasına sebep olmuşsa, kiraya veren ihtarların yapıldığı kira yılının ya da kira süresinin bitiminden itibaren bir ay içinde dava açabilir (TBK m. 352/2). Bu davadan önce arabulucuya başvurulur.

Kiracı, kiralananı belli bir tarihte boşaltmayı yazılı olarak üstlenmişse, kiraya veren o tarihten itibaren bir ay içinde icra takibi başlatabilir ya da dava açabilir (TBK m. 352/1). İcra yoluyla tahliyede arabulucuya başvurmak gerekmez (HUAK m. 18/B-1-a).

Taahhüdün geçerli olması için kiralananın tesliminden sonra verilmiş olması gerekir. Yargıtay'a göre kiralanan teslim edilmeden, kira sözleşmesiyle birlikte imzalatılan tahliye taahhüdü kiracının özgür iradesini yansıtmadığı için geçersizdir (Yargıtay 3. HD 2025/2741 E., 2025/5408 K.).

Evet. Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır; kira tespiti, tahliye ve kira alacağı davaları bu kapsamdadır. Tek istisna kiralananın İİK'ya göre ilamsız icra yoluyla tahliyesidir (HUAK m. 18/B). Arabulucuya başvurmadan açılan dava usulden reddedilir (HUAK m. 18/A-2). Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en çok bir hafta uzatılabilir (HUAK m. 18/A-9). Anlaşma sağlanamazsa dava, değerine bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesinde açılır (HMK m. 4).

Arabulucuya başvurudan son tutanağın düzenlenmesine kadar hak düşürücü süre işlemez; dava, son tutanaktan sonra kalan süre içinde açılır (HUAK m. 18/A-15). Başvurunun zamanı da önemlidir: Yargıtay, kiraya verenin gereksinimi sebebiyle açılacak tahliye davasında arabulucuya dava açma süresi başlamadan, yani sözleşme süresi bitmeden yapılan başvurunun dava şartını karşılamadığına karar verdi (Yargıtay 3. HD 2025/1495 E., 2025/3048 K.). Bu davada belirli süreli sözleşmede başvuru, sözleşme süresinin bitiminden sonraki bir ay içinde yapılmalıdır.

İlk toplantıya geçerli bir mazeret göstermeden katılmayan taraf, davayı kazansa bile karşı tarafın ödeyeceği yargılama giderlerinin yarısını kendisi üstlenir ve lehine vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir (HUAK m. 18/A-11). Anlaşma sağlanırsa anlaşma belgesine sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınması zorunludur (HUAK m. 18/B-3).